Jesteś tutaj: Strona główna » Zielniki » Rok według roślin » Sierpień - pora żniw
Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Święto Trzech Króli
Walentynki czyli sercowe rozterki botanika
Przebiśnieg, czyli powrót znad przepaści
Prima Aprilis
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Lipa niejedno ma imię
Sierpień - pora żniw
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Październik, bo paździerze
Rośliny wojennych szlaków
Ludzie i kwiaty w kręgu życia i śmierci
Klimat a sezonowe opadanie liści
Andrzejki
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy

 

Sierpień - pora żniw


Nazwa ósmego miesiąca – sierpnia nawiązuje do sierpa – najstarszego narzędzia rolniczego używanego do żęcia zbóż prawdopodobnie już 10 tys. lat p.n.e.
W prawie niezmienionej formie przetrwał do współczesności i nadal jest wykorzystywany – do ścinania ryżu, do cięcia niewielkich ilości trawy na doraźne potrzeby.
Sierp starożytnych/ Źródło: Wikipedia
Sierp sprzed tysięcy
 lat
Żniwa przy pomocy sierpu w Norwegii !880 -1890/ Źródło: Wikipedia
Żęcie sierpem zboża w Norwegii
pod koniec XIX wieku
Sierp współczesny/ Źródło: Wikipedia
Sierp "made in China"?


Sierp jest kojarzony z księżycem, ale to również symbol rolnictwa, co nie jest zaskakujące, zważywszy na wielką rolę zbóż w żywieniu ludzi i zwierząt gospodarskich.
Choć zboża towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat, większość z nas ma problem z rozróżnieniem podstawowych gatunków. Przyczyna tkwi nie tylko w słabej znajomości roślin (odróżnienie jęczmienia od żyta jest często wyzwaniem). Ciągłe dążenie w kierunku zwiększenia plenności, odporności na susze, mrozy oraz szkodniki, doprowadziły do wyselekcjonowania setek odmian, które daleko odbiegły od form wyjściowych.
Jeśli nawet potrafimy – czy to dzięki edukacji szkolnej czy to pracy na roli – odróżnić pszenicę, żyto, jęczmień i owies, to na orkiszu możemy „połamać sobie zęby”.

         
Bezostna odmiana orkiszu/Źródło: Zielnik UW
 Orkisz bezostny jest
najbardziej popularny
    
Odmiana orkiszu o szeroko rozpostartych ościach/ Źródło: Zielnik UW
 
Orkisz z ośćmi
rozpostartymi szeroko
     
Odmiana orkiszu o bardziej przylegających ościach/ Źródło: Zielnik UW
 Orkisz z ośćmi bardziej przylegającymi

W XX wieku było to zboże zapomniane, by nagle wrócić do łask, a nawet stać się zbożem modnym, kojarzonym z rolnictwem ekologicznym. Mimo zdobytej popularności wiedza na jego temat jest bardzo powierzchowna sądząc po pomieszaniu z poplątaniem, jakie istnieje w sieci.
Budowa pojedynczego kłoska/ Źródło: Wikipedia
Budowa kłoska
dwukwiatowego:
1. plewa
2. plewka dolna
3. ość plewki
4. plewka górna
5. pręciki
Dobrym sposobem na odróżnienie orkiszu ma być np. kłos nie posiadający ości, a przecież są odmiany orkiszu ościste i bezostne. Niektórzy pisząc o orkiszu mają na myśli podgatunek pszenicy, inni zaś jęczmienia. Klienci płacą kilkakrotnie więcej za pieczywo orkiszowe, wierząc że jest zdrowsze. Jak więc z orkiszem jest naprawdę?
Dla botanika nie ma wątpliwości - to Triticum spelta, gatunek pszenicy o małych wymaganiach glebowych, odporny na niskie temperatury i nadmierną wilgotność.
Jednak dawniej (jeszcze w połowie XX w), w obrocie handlowym nazwa orkisz obejmowała 4 gatunki jęczmienia i 4 gatunki pszenicy, z których większość miała po kilka odmian. Stąd panujące obecnie zamieszanie.
Nie jest do końca udowodnione pochodzenie pszenicy orkiszu. Najczęściej przyjmuje się, że powstał ze skrzyżowania trawy kozieńca (Aegilops tauschii) i jednej z najwcześniej udomowionych pszenic – płaskurki (Triticum dicoccon), a za jego kolebkę uważa się południowo-zachodnie pobrzeże Morza Kaspijskiego.
Orkisz jest jednym z najstarszych zbóż. Był znany prawdopodobnie już 10 tysięcy lat temu.
W Europie bił rekordy popularności w epoce brązu (2,8-2,2 tys. lat p.n.e.), także w czasach rzymskich był dość rozpowszechniony. Spożywali go gladiatorzy, ponieważ uznawano go za pokarm dający siłę i zdrowie, rozgrzewający, a nawet poprawiający nastrój. Już wówczas jednak dominację zaczął zdobywać bliski krewny orkiszu – pszenica zwyczajna (Triticum aestivum), mająca większe wymagania glebowe i termiczne od orkiszu, ale o krótszych źdźbłach mniej narażonych na wyleganie („pokładania się”) i, co może najważniejsze, o ziarnie „wymłacającym się”. Dzięki temu łatwiej i taniej było otrzymać czyste ziarno bez plew, podczas gdy kłos orkiszu przy młóceniu rozpadał się na kłoski otoczone plewami i trzeba było dodatkowych zabiegów, by otrzymać czyste ziarno.
Ziarno orkiszu w plewkach (po prawej) i oczyszczone (po lewej)/ Źródło: Wikipedia
Ziarno orkiszu, oczyszczone z plew (po lewej)
Przed odplewianiem, "w łuskach" (z prawej)
Orkisz, choć jeszcze dość popularny w średniowieczu, nie odzyskał już dawnego znaczenia nawet w okresach przejściowego ochłodzenia, gdyż zamiast niego przewagę w uprawie zaczęło zyskiwać żyto (będące początkowo chwastem w uprawie pszenic). Aż do czasów nowożytnych orkisz uprawiono w Szwajcarii i Niemczech. W Polsce uprawa orkiszu nigdy nie była rozpowszechniona.
Co więc sprawiało, że orkisz mimo wszystko był uprawiany? Zadecydowały o tym jego walory smakowe i odżywcze. Etnograf Michał Fedorowski, tak pod koniec XIX wieku pisał o orkiszu: „Wieśniacy na Litwie sieją go wszędzie po trochu, lub mięszają z jęczmieniem. Orkiszu dotąd nie zarzucają z tych jedynie względów, że krupy z niego mają być bielsze i w smaku daleko lepsze aniżeli jęczmienne. Dwory orkiszu nie sieją”
A skąd wiemy, spyta ktoś dociekliwy, ile i jakiego gatunku zboża produkowano w danym okresie? Odpowiedź na to pytanie dają badania z zakresu archeobotaniki, w których analizuje się zachowane szczątki roślin. Większość masy roślinnej ulega oczywiście rozłożeniu, ale w pewnych warunkach bardzo dobrze konserwują się pyłki kwiatowe (w torfowiskach - duża wilgotność i braku tlenu), całe ziarniaki (w spichrzach dotkniętych przez pożary - nadmiar węgla spowalnia proces rozkładu) czy plewy (w miejscach dawnych latryn).
Od kiedy we współczesnej Europie uprawa zbóż zabezpiecza wystarczająco potrzeby żywieniowe ludności, większego znaczenia nabiera jakość spożywanego pokarmu, stąd zainteresowanie nieznanymi lub zapomnianymi  gatunkami zbóż. Dawniej uprawiane odmiany, podobnie jak dzikie gatunki pokrewne roślinom użytkowym, tzw. CWR (Crop Wild Relatives), są też źródłem cennych genów, możliwych do wykorzystania w dobie biologii molekularnej. Orkisz oparł się wszelkim zabiegom „uszlachetniającym”, można powiedzieć, że jest pszenicą typu pierwotnego. W sposób naturalny charakteryzuje się dobrymi  właściwościami spożywczymi - wysoką (w porównaniu z innymi zbożami) zawartością kwasów tłuszczowych i tłuszczy (1-3%), wysoką zawartością białka, w tym glutenu, mikroelementami i witaminami, a to co było jego wadą – przyleganie plewki do ziarna, stało się zaletą, gdyż chroni ziarniak przed przenikaniem części pestycydów i metali ciężkich oraz przed pasożytami (np. grzybami chorobotwórczymi).
Czy moda na orkisz jest modą czy racjonalnym podejściem? Z odpowiedzią trzeba poczekać na większą liczbę badań naukowych, gdyż na podstawie dotychczasowych trudno o jednoznaczną opinię. Poszczególne odmiany pszenicy orkisz różnią się właściwościami, dlatego dużo zależy od tego, z którą odmianą orkiszu mamy do czynienia i z czym ją porównujemy.
Na pewno zróżnicowane pożywienie jest zawsze właściwe i zdrowe.

Redakcja Zielnika

Osobom zainteresowanym ewolucją pszenicy (w tym orkiszu)  polecamy następujące artykuły:

http://pcp.oxfordjournals.org/content/52/5/750.full

http://jhered.oxfordjournals.org/content/early/2012/02/29/jhered.esr152.full





Co nowego w portalu

150 lat obserwacji przyrody w USA – wcześniejsze zakwitanie roślin
Projekt płazowy
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Pomóż tworzyć fenologiczną mapę Polski, zostań obserwatorem przyrody !
Z cyklu "Botanika w literaturze i sztuce" - "Przedwiośnie" jako Zielnik Żeromskiego
Pytania do eksperta
Kto nas ustrzeże przed powodzią ?
Fiordy w pigułce
Namorzynowe puzzle
Flora dawnych Pienin
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Tajemnice kwiatu paproci
Okolice Pomiechówka
Kolibry na Alasce czyli ciepłe nazwy - zimne adresy
Wyniki konkursu
Zwycięzcy Konkursu
Święto Niepodległości okiem botanika
Klimat a sezonowe opadanie liści
Dary Trzech Króli
Walentyki
Przebiśnieg – wiara w odrodzenie
Prima Aprilis
Pojezierze Gostynińskie
Lipa niejedno ma imię
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Cena genów
Gorące puzzle
Endemity a relikty
Figa i jej słodkie tajemnice
Skrzydlate miasto
Akcja: czeremcha amerykańska
Tajemnice krypt jasnogórskich
Ziarno prawdy o orkiszu
Lecą, lecą... paździerze
Bagnica - jedyna w swoim rodzaju
O jemiole pod jemiołą
Jak sasanka została zawilcem
Święto Zmarłych
Andrzejki
Powsin zaprasza
Lato w Powsinie
Green Card
Powsin zaprasza na Piknik Naukowy
Rośliny owadożerne zapraszają do Powsina
Murawy kserotermiczne - czas żniw
Jesień w Powsinie
Pogromcy much zapraszają do Powsina
150 urodziny Marii Curie-Skłodowskiej w Powsinie - koncert wśród kwiatów
Na ratunek ptakom
Poznaj zieloną Warszawę - wycieczka z przewodnikiem
W poszukiwaniu utraconego krajobrazu
Niezłe Ziółka
Zima w Powsinie
Od prehistorii

Powstawanie kontynentów
Geologia ziem polskich
Temperatura
Wegetacja
Klimat a rozwój cywilizacji
Świadectwa
zmian klimatu


Geomorfologia - formy
Geomorfologia - regiony
Paleobotanika
Przyroda a klimat
Endemity a relikty
Zadania
Zostań
obserwatorem


Fenologia
Ochrona czynna muraw kserotermicznych
Porosty
Projekt płazowy
Mapa
Poradniki
Bioindykacja
i adaptacje


Bioindykacja
Adaptacje
Gry i zabawy
Zielniki

Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy
Program

Ankieta - nauczyciele
Ankieta - uczniowie
Rozwijajmy razem portal
Uwagi - odpowiedzi
Kontakt

Słownik

Mapa serwisu

Szukaj

Partnerzy programu
Logo Fundusz
Logo Zielnik UW
Logo Biologia UW
Logo internet ART
Szkoła festiwalu nauki
© 2009 - 2017 Zielnik Wydziału Biologii UW; wszelkie prawa zastrzeżone