Jesteś tutaj: Strona główna » Zielniki » Rok według roślin » Święto Trzech Króli » Kadzidło
Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Święto Trzech Króli
Kadzidło
Mirra
Złoto
Walentynki czyli sercowe rozterki botanika
Przebiśnieg, czyli powrót znad przepaści
Prima Aprilis
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Lipa niejedno ma imię
Sierpień - pora żniw
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Październik, bo paździerze
Rośliny wojennych szlaków
Ludzie i kwiaty w kręgu życia i śmierci
Klimat a sezonowe opadanie liści
Andrzejki
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy

 

Kadzidło


Kadzidłem nazywamy wszelkie aromatyczne substancje spalane w metalowej szkatule (trybularzu, kadzielnicy) w czasie ceremonii religijnych i zabiegów leczniczych celem uzyskania wonnych dymów.
Podstawowym źródłem aromatów były, są i jeszcze długo pozostaną rośliny, ale wśród kadzideł nie brak też wydzielin różnych zwierząt, jak np.: ambra i olbrot z kaszalota, cywet z afrykańskiego ssaka drapieżnego – cywety, castoreum z bobra, onycha – wieczka ślimaków z Morza Czerwonego czy piżmo z piżmowca (bezrogiego jelenia zamieszkującego Azję), piżmowołów, piżmaków czy żółwi piżmowych.
W Starym Testamencie najważniejszym kadzidłem był Ketoreth – mieszanina czterech najświętszych wonności w jednakowych proporcjach: olibanum, galbanum, stakte (nataf) oraz onycha. Czym były te święte aromaty?
Kadzidłowiec Cartera (Boswellia sacra)/ Źródło: Wikipedia
Kadzidłowiec źródło cennej żywicy,
używanej jako kadzidło
Olibanum (zlatynizowana forma arabskiego „lubban”, czyli kadzidło, wonność) to żywice kadzidłowców, głównie kadzidłowca Cartera Boswellia sacra, poza tym z  B. frereana oraz B. serrata. Kadzidłowce są niskimi drzewami lub sporymi krzewami, o pierzastozłożonych liściach zrzucanych w porze suchej i malutkich zielonkawych kwiatach. Swoistym wyróżnikiem kadzidłowców są osobliwe, rozszerzające się tuż przy korzeniach, tarczkowate pnie, którymi te rośliny dosłownie „przysysają się” do urwistych skał pustynnych rozpadlin.
Od tysiącleci za najszlachetniejsze uznaje się olibanum zebrane w Hadramaucie (pogranicze Jemenu i Omanu) oraz na płn. wybrzeżach Somalii, Etiopii i Erytrei, skąd importują je Kościół katolicki i Cerkiew prawosławna. Kolejnymi ważnymi odbiorcami są firmy perfumeryjne całego świata oraz Chińczycy i Hindusi, w których tradycyjnej medycynie szeroko stosuje się żywicę kadzidłowców. Dla Arabów olibanum to panaceum na wszelkie choroby, a zarazem wspaniała używka palona podczas picia kawy lub żuta niczym guma.
W przeszłości pozyskanie i handel tą aromatyczną żywicą były podstawą rozwoju miejscowych metropolii, jak legendarne miasto Ubar („Irem o tysiącu kolumn”). Istniał nawet cały „kadzidlany szlak” stanowiący ważne odgałęzienie jedwabnego szlaku łączącego Wschód z Zachodem.
Żywicowanie jest metodą uzyskiwania żywicy/ Źródło: Wikipedia
Żywicowanie osłabia drzewa
Grudki kadzidła/ Źródło: Wikipedia
Kadzidło zaschnięta żywica w postaci grudek
Dawniej trzeba było posiadać specjalne zezwolenie na uzyskiwanie tej wonności (nawet jeśli kadzidłowce rosły na posesji właściciela!), obecnie nie są tak chronione, dlatego wiele z tych wonnych zarośli jest karczowanych pod pastwiska i pola orne. Spychane na najbardziej jałowe i strome stoki, zbyt mocno żywicowane okazy zamierają, a nowych jest coraz mniej (siewki są chętnie zjadane przez bydło i kozy). Inna sprawa, że im wolniej rośnie dany okaz, w im trudniejszych warunkach się rozwija, tym szlachetniejsze jest jego olibanum, gdyż wydzielanie żywicy jest formą walki ze stresami biotycznymi i abiotycznymi.

Zapaliczka (Ferula gumosa)/ Źródło: Wikipedia
Zapaliczka przypomina wyglądem
gigantyczny koperek
Galbanum jest zielonkawą gumożywicą pozyskiwaną w Iranie z bylin podobnych do kopru, nazywających się wdzięcznie zapaliczki Ferula. Czyste galbanum stanowiło „zielone kadzidło” – najświętszą wonność Egipcjan. Gumożywice miały też bardziej przyziemne zastosowania – były paliwem pochodni i lamp. Właśnie takiej pochodni z Ferula gummosa miał użyć Prometeusz, wykradając bogom ogień.
Sprężyste, podobne do bambusów łodygi wykorzystywano jako laski, wędki, łyżki do mieszania gorących zup, łubki (szyny) do usztywniania złamanych kończyn oraz kije do wymierzania chłosty (łacińska nazwa oznacza właśnie taką wielofunkcyjną pałkę albo laskę do podpierania się, dyscyplinowania niewolników i trzody).

O wiele trudniej wskazać, czym właściwie była stakte vel nataf, gdyż nawet kapłani hebrajscy (kahanici) nie wiedzieli za dobrze, skąd pochodzi i czym dokładnie jest. Stakte bywa najczęściej identyfikowana jako najwyższej klasy wielokrotnie oczyszczona żywica balsamowców, czyli mirra, choć nie brak głosów utożsamiających ją z żywicami innych roślin (Styrax officinalis, Styrax benzoin, z którego pozyskuje się główny składnik kadzideł używanych w cerkwiach, Liquidambar officinalis, Amyris kataf, Cistus ladanifer i Cistus creticus) bądź mieszaniną żywic i innych składników, np. olejku cynamonowego.

Onycha („muszelki”) najczęściej uważana jest za sproszkowane wieczka ślimaków morskich, zwłaszcza: Lambis truncata ssp. sebae, Murex anguliferus, Onyx marines, Strombus lentiginosus, S. tricormis, Unguis odoratus, ewentualnie za zredukowaną muszlę wewnętrzną mątw, co jest o tyle dziwne, że ślimaki i mątwy, jako pozbawione łusek i płetw, były uznawane za „nieczyste”. Być może „muszelkami, onychą” nazywano bardzo twarde płytki żywic i gumożywic (przypominające zerwane z palców paznokcie albo pokruszone skorupki mięczaków), takie jak: labdanum, mukkul, a nawet importowany z naszych ziem bursztyn.

W ogóle bardzo trudno jest przyporządkować konkretne gatunki aromatycznych, żywicznych roślin do konkretnych rodzajów produkowanego z nich kadzidła. Wynika to zarówno z niedokładnej znajomości botaniki, geografii, towaroznawstwa czy języków obcych, jak i z celowych matactw kupców i producentów wonności.

 
Pochodzenie
Rośliny będące źródłem przeróżnych aromatów
żywice i kopale (częściowo skamieniałe żywice) Calamus draco, Dracaena draco, D. cinnabari, Agathis dammara, Hymenaea, Trachylobium, Amyris plumieri, Amyris elemifera, Protium icicariba, Canarium indicum, Protium, Cistus creticus, Cistus ladanifer, Pistacia lentiscus, Ferula gummosa, Ferula rubicaulis, Tetraclinis articulata, Opopanax chironium, Myroxylon balsamum, Boswellia, Styrax officinalis, Styrax benzoin, Commiphora
drewno i korowina Aquilaria, Gyrinops, Cinnamonum, Cupressus, Cedrus, Santalum, Ocotea 
liście Pogostemon cablin, Salvia officinalis, Laurus nobilis, Camellia sinensis, Abies balsamea
kwiaty oraz pąki kwiatowe Syzygium aromaticum, Lavandula, Crocus sativus, Rosa
owoce, nasiona, szyszki Juniperus, Coriandrum, Citrus bergamium, Myrystica fragrans, Illicium verum, Vanilla planifolia, Elettaria, Amomum
kłącza (pędy podziemne)
i korzenie
Iris germanica, Iris x florentina, Iris pallida, Acorus calamus, Alpinia galanga, Alpinia officinarum, Kaempferia galanga, Vetiveria zizanioides

Adam Kapler
Pracownia Banku Nasion
PAN OB CZRB Powsin
na podstawie: Zbigniew Podbielkowski „Rośliny użytkowe”, Ann Ball „Katolickie sakramentalia”, Wikipedia
Co nowego w portalu

150 lat obserwacji przyrody w USA – wcześniejsze zakwitanie roślin
Projekt płazowy
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Pomóż tworzyć fenologiczną mapę Polski, zostań obserwatorem przyrody !
Z cyklu "Botanika w literaturze i sztuce" - "Przedwiośnie" jako Zielnik Żeromskiego
Pytania do eksperta
Kto nas ustrzeże przed powodzią ?
Fiordy w pigułce
Namorzynowe puzzle
Flora dawnych Pienin
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Tajemnice kwiatu paproci
Okolice Pomiechówka
Kolibry na Alasce czyli ciepłe nazwy - zimne adresy
Wyniki konkursu
Zwycięzcy Konkursu
Święto Niepodległości okiem botanika
Klimat a sezonowe opadanie liści
Dary Trzech Króli
Walentyki
Przebiśnieg – wiara w odrodzenie
Prima Aprilis
Pojezierze Gostynińskie
Lipa niejedno ma imię
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Cena genów
Gorące puzzle
Endemity a relikty
Figa i jej słodkie tajemnice
Skrzydlate miasto
Akcja: czeremcha amerykańska
Tajemnice krypt jasnogórskich
Ziarno prawdy o orkiszu
Lecą, lecą... paździerze
Bagnica - jedyna w swoim rodzaju
O jemiole pod jemiołą
Jak sasanka została zawilcem
Święto Zmarłych
Andrzejki
Powsin zaprasza
Lato w Powsinie
Green Card
Powsin zaprasza na Piknik Naukowy
Rośliny owadożerne zapraszają do Powsina
Murawy kserotermiczne - czas żniw
Jesień w Powsinie
Pogromcy much zapraszają do Powsina
150 urodziny Marii Curie-Skłodowskiej w Powsinie - koncert wśród kwiatów
Na ratunek ptakom
Poznaj zieloną Warszawę - wycieczka z przewodnikiem
W poszukiwaniu utraconego krajobrazu
Niezłe Ziółka
Listopadowe botanizowanie
Zima w Powsinie
Szukamy współpracowników!
Od prehistorii

Powstawanie kontynentów
Geologia ziem polskich
Temperatura
Wegetacja
Klimat a rozwój cywilizacji
Świadectwa
zmian klimatu


Geomorfologia - formy
Geomorfologia - regiony
Paleobotanika
Przyroda a klimat
Endemity a relikty
Zadania
Zostań
obserwatorem


Fenologia
Ochrona czynna muraw kserotermicznych
Porosty
Projekt płazowy
Mapa
Poradniki
Bioindykacja
i adaptacje


Bioindykacja
Adaptacje
Gry i zabawy
Zielniki

Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy
Program

Ankieta - nauczyciele
Ankieta - uczniowie
Rozwijajmy razem portal
Uwagi - odpowiedzi
Kontakt

Słownik

Mapa serwisu

Szukaj

Partnerzy programu
Logo Fundusz
Logo Zielnik UW
Logo Biologia UW
Logo internet ART
Szkoła festiwalu nauki
© 2009 - 2022 Zielnik Wydziału Biologii UW; wszelkie prawa zastrzeżone