Jesteś tutaj: Strona główna » Świadectwa zmian klimatu » Geomorfologia - regiony » Pojezierze Gostynińskie
Geomorfologia - formy
Geomorfologia - regiony
Okolice Pomiechówka
Pojezierze Gostynińskie
Wybrzeże Norwegii - fiordy
Paleobotanika
Przyroda a klimat
Endemity a relikty
Zadania

 

Pojezierze Gostynińskie


Pojezierze Gostynińskie na tle wojewódzw: mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego/ Podkład mapy: Geoportal
Pojezierze Gostynińskie na tle województw:
 mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego
Pojezierze Gostynińskie rozciąga się  między Gąbinem, Gostyninem, a Włocławkiem, na lewym (południowym) brzegu Wisły. O atrakcyjności turystycznej tego rejonu decydują nie tylko zabytki kulturowe, ale przede wszystkim jeziora pełne ryb, lasy sosnowe zapraszające do grzybobrania i wycieczek rowerowych. Mazowieckie Mazury – tak czasem określa się ten ciekawy zakątek Polski. W 1979 r. powstał Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy z 13 rezerwatami chroniącymi unikalne gatunki roślin i zwierząt, zwłaszcza ciekawe relikty polodowcowe i elementy o charakterze górskim i podgórskim. Przywędrowały tu one stosunkowo niedawno – przyjmując geologiczną skalę czasu, bo jakieś 20 tys. lat temu, gdy z tego obszaru ustępował lądolód (faza leszczyńska zlodowacenia Wisły). Utworzony wówczas krajobraz z charakterystycznymi, wężowato ciągnącymi się ozami jest do dziś dość dobrze zachowany, gdyż jak wspomniano, procesy, które doprowadziły do jego powstania, rozgrywały się w nieodległej przeszłości. Na zupełne zatarcie śladu tamtych wydarzeń potrzeba jeszcze kilkuset tysięcy lat.
Występowanie form polodowcowych na terenie części Pojezierza Gostynińskiego, między Gostyninem, Płockiem a Gąbinem/ Podkład: Mapa topograficzna Polski (N-34-123/124)
Formy polodowcowe wschodniej części Pojezierza Gostynińskiego
Wyraźnie widoczny w terenie jest Oz Łącko-Zdworski. Ten wydłużony wał porośnięty jest lasem, gdyż nierówne ukształtowanie terenu skutecznie utrudniało rolnikom gospodarcze wykorzystywanie ozu. Podobna forma – Oz Gostyniński, występuje na zachód od Gostynina, gdzie ciągnie się na odcinku 14 kilometrów, równolegle do rzeki Skrwy. W najwyższej części osiąga on 121,3 m i właśnie ta część ozu objęta jest ochroną rezerwatową (rezerwat Dybanka). U podnóża Ozu Gostynińskiego, w dawnej rynnie, przycupnęło kilka małych jeziorek rynnowych (np. Czarne, Kocioł, Bratoszewo). Między nimi lawiruje Skrwa, kierując się na północ, ku Wiśle. Dawniej spływ wody odbywał się w przeciwnym kierunku. Z rynny kończącej się w okolicach Osin wody odpływały doliną Głogowianki, która wpadała w Kutnie do doliny Ochni (patrz: mapa na końcu artykułu).
Oz w okolicach Zdworza/ Autor: S.Lamparski
Oz Łącko-Zdworski porośnięty lasem
Oz z okolic Gostynina/ Autor: S. Lamparski
Wyróżniający się w terenie Oz Gostyniński
Ozy to wydłużone pagórki o wysokości od kilku do nawet 100 metrów i długości dochodzącej do kilkudziesięciu kilometrów. Aby zrozumieć jak doszło do ich powstania, dobrze jest wyobrazić sobie ogromne rzeki płynące pod lądolodem lub w jego szczelinach. Jak każda rzeka, tak i te ukryte pod lodem niosły piasek i żwir. W wyniku ich osadzania (akumulacji) powstały właśnie ozy. Są one poziomo lub skośne warstwowane.
Ozy powstawały w czasie postoju lub ustępowania lądolodu, kiedy zwiększał się przepływ wody w wyniku topnienia lodu. Formy te występują zatem w strefie czoła lądolodu i są ułożone prostopadle do wałów moreny czołowej – zgodnie z kierunkiem przesuwania się lądolodu.
Wzgórze kemowe w okolicach Łącka/ Autor: S. Lamparski
Wzgórze kemowe nad Jeziorem Zdworskim
Znacznie trudniej na Pojezierzu Gostynińskim dostrzec pagórki kemowe, choć i one tutaj występują. Dobrym miejscem do ich podziwiania jest rezerwat "Dolina Osetnicy", który chroni krajobraz rzeki przełamującej się właśnie między pagórkami kemowymi.
Kemy, zbudowane są z poziomo ułożonych warstw mułków, piasków i żwirów. Powstawały w otwartych od góry szczelinach lądolodu i martwego lodu, w które woda nanosiła materiał skalny. Gromadził się on tam w postaci stożkowatych kopczyków, często ze ściętym wierzchołkiem. Kemy bywają też mniej regularne, przybierając kształt wydłużonych pagórków.
Wymienione formy polodowcowe, takie jak ozy i kemy, charakteryzują się budową warstwową. Jest ona wynikiem działalności płynącej wody. Gdy było jej dużo i płynęła rwącym nurtem, porywała wszytko, co spotkała po drodze - piasek, żwir, a nawet kamienie. Te największe dość szybko opadały (tak powstawała warstwa żwiru), drobny materiał unoszony był dalej. Przy średnich stanach wody, rzeka nie była w stanie transportować kamyków, a jedynie piasek i jeszcze drobniejsze cząstki. Najcięższe ziarna opadały i tak powstawała warstwa piasku. Gdy wody było mało i płynęła leniwie, unosiła jedynie najdrobniejszy materiał skalny, który opadając tworzył warstwę mułków (ziarna o średnicy 0,01-0,1mm). Stąd efektem segregacji materiału dokonywanego przez prąd wody, jest warstwowanie osadów. Warstwowania takiego nie znajdziemy w innych formach polodowcowych, takich jak np. moreny. Mają one odmienną budowę, gdyż materiał skalny w nich zawarty nie został przemyty i posegregowany przez wodę, a po prostu wytopił się z lodu. Stąd w morenie mułki, gliny, piaski, żwiry, a nawet wielkie bloki skalne są ze sobą przemieszane.
Przekrój przez oz/ Autor: S. Lamparski
W ozie warstwy grubo- i drobnoziarnistego
piasku ułożone są naprzemiennie
        
Budowa wewnętrzna moreny/ Autor: S. Lamparski
 W morenie materiał skalny jest wymieszany-
- duże głazy obok drobnego żwiru

Kolejnym elementem rzeźby Pojezierza Gostynińskiego są rynny polodowcowe. Czasem są one całkowicie wypełnione wodą, tworząc jeziora rynnowe, wąskie i kręte, czasem zaś woda wypełnia tylko najniżej położone obszary, a między nimi występują podmokłe, porośnięte torfem zagłębienia (fragmenty dawnej rynny). Jeziora powstałe w dawnych rynnach tworzą widoczne ciągi, jak np. Jezioro Duże Łąckie – Małe Łąckie – Zdworskie czy położone od nich na północ jeziora: Górskie i Ciechomickie. Towarzyszą im ozy, bo przecież one także tworzyły się w rynnach! Podczas gdy główny nurt rzeki lodowcowej rzeźbił zagłębienia przyszłych jezior, z transportowanego przez rzekę materiału powstały ozy.
J. Ciechomickie/ Autor: S. Lamparski
Jezioro Ciechomickie jezioro rynnowe

J. Kocioł/ Autor: S. Lamparski
                Jezioro Kocioł wzdłuż brzegu rozciąga
się widoczne wzniesienie ozu
W rynnach leżą też jeziora: Lucieńskie – Białe – Drzesno. To ostatnie jest małe i płytkie, ma tylko 2 m głębokości, co może dziwić w odniesieniu do zazwyczaj dość głębokich jezior rynnowych. Jednak Drzesno to dawna zatoka Jeziora Białego, czyli krańcowa część rynny.
Najdłuższy ciąg, biegnący przez całe Pojezierze Gostynińskie, tworzą jeziora: Wikaryjskie – Widoń – Wójtowskie Małe – Wójtowskie Duże, Lubiechowskie – Krzewent – Goreńskie – Skrzyneckie i dalej: Radziszewskie – Czarne – Główki – Przytomne – Czarne – Kocioł.
Najbliżej Włocławka znajduje się rynna z jeziorami: Rybnica – Łąki – Radyszyn.
Kształt jezior i ich wzajemny układ pozwalają w pewnym stopniu odczytać przeszłość geologiczną tego terenu. Co się tutaj działo dziesiątki tysięcy lat temu?
Wody z topniejącego lądolodu przykrywającego dzisiejsze Pojezierze Gostynińskie i przylegające od zachodu Pojezierze Kujawskie, spływały zasadniczo w kierunku południowo-wschodnim. Wody płynące pod lądolodem rzeźbiły rynny, a wydostając się na tereny wolne od lodu płynęły dolinami. Rozmiary tych dolin (pradolin) były bez porównania większe od współczesnych, gdyż nieporównanie większe były ilości transportowanej przez nie wody. Miejsca, gdzie rynny przechodzą w doliny, pozwalają nam współcześnie wyznaczyć granicę dłuższego postoju lądolodu.
Na Pojezierzu Kujawskim, w okolicach Lubienia Kujawskiego wody lodowcowe rozpoczynały bieg doliną Ochni. Rynna położona na wschód od Gostynina, oddawała swe wody dolinie Przysowy i dalej Słudwi. Zarówno Ochnia, jak i Słudwia, wpadały do wielkiej, szerokiej doliny, zwanej obecnie Pradoliną Warszawsko-Berlińską.
Spływ wody z lodowca na tle dzisiejszej sieci wodnej/ Autor: Zielnik
Spływ wody z lodowca około 19 000 lat temu (zielone pradoliny) na tle dzisiejszej sieci wodnej


Sławomir Lamparski
Ogród Botaniczny UW


Co nowego w portalu

150 lat obserwacji przyrody w USA – wcześniejsze zakwitanie roślin
Projekt płazowy
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Pomóż tworzyć fenologiczną mapę Polski, zostań obserwatorem przyrody !
Z cyklu "Botanika w literaturze i sztuce" - "Przedwiośnie" jako Zielnik Żeromskiego
Pytania do eksperta
Kto nas ustrzeże przed powodzią ?
Fiordy w pigułce
Namorzynowe puzzle
Flora dawnych Pienin
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Tajemnice kwiatu paproci
Okolice Pomiechówka
Kolibry na Alasce czyli ciepłe nazwy - zimne adresy
Wyniki konkursu
Zwycięzcy Konkursu
Święto Niepodległości okiem botanika
Klimat a sezonowe opadanie liści
Dary Trzech Króli
Walentyki
Przebiśnieg – wiara w odrodzenie
Prima Aprilis
Pojezierze Gostynińskie
Lipa niejedno ma imię
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Cena genów
Gorące puzzle
Endemity a relikty
Figa i jej słodkie tajemnice
Skrzydlate miasto
Akcja: czeremcha amerykańska
Tajemnice krypt jasnogórskich
Ziarno prawdy o orkiszu
Lecą, lecą... paździerze
Bagnica - jedyna w swoim rodzaju
O jemiole pod jemiołą
Jak sasanka została zawilcem
Święto Zmarłych
Andrzejki
Powsin zaprasza
Lato w Powsinie
Green Card
Powsin zaprasza na Piknik Naukowy
Rośliny owadożerne zapraszają do Powsina
Murawy kserotermiczne - czas żniw
Jesień w Powsinie
Pogromcy much zapraszają do Powsina
150 urodziny Marii Curie-Skłodowskiej w Powsinie - koncert wśród kwiatów
Na ratunek ptakom
Poznaj zieloną Warszawę - wycieczka z przewodnikiem
W poszukiwaniu utraconego krajobrazu
Niezłe Ziółka
Listopadowe botanizowanie
Zima w Powsinie
Szukamy współpracowników!
Od prehistorii

Powstawanie kontynentów
Geologia ziem polskich
Temperatura
Wegetacja
Klimat a rozwój cywilizacji
Świadectwa
zmian klimatu


Geomorfologia - formy
Geomorfologia - regiony
Paleobotanika
Przyroda a klimat
Endemity a relikty
Zadania
Zostań
obserwatorem


Fenologia
Ochrona czynna muraw kserotermicznych
Porosty
Projekt płazowy
Mapa
Poradniki
Bioindykacja
i adaptacje


Bioindykacja
Adaptacje
Gry i zabawy
Zielniki

Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy
Program

Ankieta - nauczyciele
Ankieta - uczniowie
Rozwijajmy razem portal
Uwagi - odpowiedzi
Kontakt

Słownik

Mapa serwisu

Szukaj

Partnerzy programu
Logo Fundusz
Logo Zielnik UW
Logo Biologia UW
Logo internet ART
Szkoła festiwalu nauki
© 2009 - 2021 Zielnik Wydziału Biologii UW; wszelkie prawa zastrzeżone