Jesteś tutaj: Strona główna » Od prehistorii » Geologia ziem polskich » Polskie rafy
Powstawanie kontynentów
Geologia ziem polskich
Polskie rafy
O czym opowiada węgiel
Temperatura
Wegetacja
Klimat a rozwój cywilizacji

 

Kiedy Polska była na Zwrotniku Koziorożca

czyli dewońskie rafy w Górach Świętokrzyskich

Układ kontynentów i oceanów, gór i brzegów morskich, który znamy z atlasu geograficznego, podlega nieustannym zmianom. Niektóre z nich możemy analizować na podstawie dokumentów historycznych; tak na przykład brzeg morski w okolicach Trzęsacza przesunął się od czasu wybudowania w XIII wieku kościoła o ponad kilometr, co spowodowało zawalenie się większej części jego murów.
Trzęsacz/ źródło: Forum
Ruiny kościoła w Trzęsaczu

Podobnie angielski podróżnik Wulfstan, który pod koniec IX wieku dopłynął do osady Truso, położonej niedaleko dzisiejszego Elbląga, miałby dziś duże kłopoty z ponownym pokonaniem tej trasy. Szeroka rzeka zamieniła się w płytkie jezioro Drużno, znikł również przesmyk w Mierzei Wiślanej, znajdujący się wówczas w okolicach dzisiejszej Krynicy Morskiej. W geologicznej skali czasu, którą mierzy się nie tysiącami, lecz milionami i miliardami lat, zmiany są proporcjonalnie większe, a zaobserwować można nie tylko przekształcenia elementów rzeźby terenu, lecz również przemieszczanie się całych kontynentów na globie ziemskim.

Morze w Górach Świętokrzyskich
Okres dewoński, o którym tu będzie mowa, rozpoczął się 416, a skończył 359 milionów lat temu. Jeżeli całą historię Ziemi, liczącą sobie około 4 miliardów 600 milionów lat porównać do jednego dnia, dewon  to dziewiętnaście minut od godziny 21,50 do 22,09 (w tej skali człowiek pojawił się na Ziemi o godzinie 23,59.) W środkowym dewonie (od 397 do 385 milionów lat temu) obecne terytorium Polski nie stanowiło jednej całości – jego fragmenty należały do różnych płyt litosferycznych i znajdowały się w różnych miejscach naszego globu. Obszar odpowiadający obecnej północnej części Gór Świętokrzyskich  znajdował się wówczas na półkuli południowej. Położony mniej więcej na dwudziestym stopniu szerokości geograficznej, czyli w okolicach Zwrotnika Koziorożca (dziś na tej szerokości znajduje się np. Republika Południowej Afryki), był w całości pokryty płytkim, ciepłym morzem.
Bogata fauna tego morza, której szczątki kopalne możemy znaleźć w różnych miejscach wspomnianego wyżej obszaru, znacznie różniła się od dzisiejszej. Najpospolitszą grupą bentosu (organizmów żyjących na dnie morskim) były ramienionogi. Zwierzęta te posiadają dwuskorupkową muszlę, przypominającą nieco muszlę małżów, lecz ich budowa wewnętrzna jest zupełnie inna. Nie mają charakterystycznej dla małżów nogi, posiadają natomiast specjalny organ, lofofor, złożony z wielu ułożonych na długich ramionach czułków. Lofofor służy ramienionogom do odżywiania i oddychania. W dzisiejszych morzach ramienionogi występują rzadko, a małże powszechnie; w dewonie natomiast sytuacja przedstawiała się odwrotnie.

SKAMIENIAŁOŚCI Z DEWONU
Ramienionóg/ Autor: Adam Halamski
Ramienionóg
Przekrój poprzeczny korali czteropromiennych/ Autor S. Lamparski
Koralowiec czteropromienny
Przekrój poprzeczny korala denkowego/ Autor: Sławomir Lamparski
Koralowiec denkowy

Oprócz ramienionogów w dewonie Gór Świętokrzyskich znajdziemy liczne szczątki koralowców. Są to jednak inne grupy niż w dzisiejszych morzach. Współcześni przedstawiciele to koralowce sześciopromienne i ośmiopromienne (nazwy pochodzą od krotności symetrii osiowej, według której zbudowany jest ich szkielet). W morzach dewońskich natomiast żyły korale czteropromienne i denkowe: te ostatnie odznaczają się często symetrią dwunastopromienną. Po dnie dewońskiego morza pełzały rozmaite trylobity. Stawonogi te wykazują odległe podobieństwo do skorupiaków, należą jednak do zupełnie odrębnej, dziś całkowicie wymarłej, linii rozwojowej.
W toni wodnej tego ciepłego morza pływały liczne ryby, należące przede wszystkim do rzadkich dziś trzonopłetwych i dwudysznych. Postrach siały wielkie drapieżne rekiny, a oprócz nich spotkać można było opancerzone bezszczękowce (dzisiejsi przedstawiciele tej grupy to niepozorne minogi i śluzice). Pomiędzy rybami powoli przemieszczały się rozmaite głowonogi, których ciała okrywały muszle o różnych kształtach – spiralnie zwinięte, zupełnie proste i nieco zakrzywione. Prawie wszystkie dzisiejsze głowonogi, takie jak ośmiornice i kalmary, nie mają muszli. Jedynym, reliktowym przedstawicielem głowonogów muszlowych jest łodzik.
Oprócz tych najbardziej rzucających się w oczy mieszkańców dewońskiego morza Gór Świętokrzyskich można by jeszcze długo wymieniać ich bardziej niepozornych lub mniej licznych współmieszkańców: otwornice, ślimaki, małże, małżoraczki, kryzelnice, mszywioły, liliowce, strzykwy… Obecni też byli przedstawiciele grup całkowicie dziś wymarłych, jak tentakulity i kornulity, z których umieszczeniem w systemie świata żywego paleontologowie mają do dziś problemy.

Wędrówki w przeszłość
Odwiedźmy kilka miejsc, aby przyjrzeć się z bliska kopalnym ekosystemom. Pierwszym punktem naszej wycieczki w przeszłość będzie niepozorna dziura w ziemi niedaleko wsi Skały. Jeszcze kilka lat temu dwa razy dziennie dojeżdżał tam pekaes, dzisiaj możemy liczyć już tylko na własny transport. Po przedarciu się przez jeżyny i pokrzywy naszym oczom ukaże się zagłębienie kilkunastometrowej długości i kilkumetrowej głębokości, w całości wykopane przez zawodowych paleontologów i amatorskich zbieraczy skamieniałości.

Łąka ramienionogowa/ źródło: University of Michigan Exhibit Museum of Natural History
Łąka ramienionogowa

Do tego miejsca przyjeżdżają uczeni z całej Europy, bo też i jest po co. W 2006 roku, na posiedzeniu Towarzystwa Linneuszowskiego w Lyonie w południowej Francji przedstawiłem wraz z moim przyjacielem i współpracownikiem prowizoryczny spis szczątków kopalnych z tego jednego odsłonięcia; naliczyliśmy 138 gatunków, a już po kilku miesiącach okazało się, że nasze wyliczenia nie są kompletne. Jeśli schylimy się ku ziemi, to na pewno już po chwili zaczniemy znajdować muszle ramienionogów, kawałki łodyg liliowców, malutkie korale. Otaczająca je skała to mięciutki łupek, co wskazuje na jej osadzenie się w spokojnym środowisku, czyli znajdującym się na tyle głęboko, że nie docierają doń skutki falowania powierzchni morza. Zrekonstruowaną kopalną biocenozę nazwano łąką ramienionogową.

Różowy wapień/ autor: Adam Halamski
Skamieniałe koralowce w różowym wapieniu
skał budujących dolinę Pokrzywianki

Na grząskim dnie żyły liczne gatunki ramienionogów – jedne z nich zagrzebywały się w mule, inne leżały swobodnie na powierzchni, jeszcze inne przyczepiały się przy pomocy trzonka do innych ramienionogów lub liliowców. Kilkanaście metrów dalej znaleziono szczątki receptakulitów – zagadkowych organizmów, o których nie wiemy nawet, czy były roślinami, czy zwierzętami.
Przenieśmy się teraz nieco ponad kilometr dalej, w dolinę rzeki Pokrzywianki. Niedaleko ujścia mniejszej rzeczki Dobruchny w nurcie Pokrzywianki znajduje się wyraźny próg skalny. W suche lata, kiedy poziom wody jest niski, można po kamieniach przejść na druga stronę, mocząc nogi jedynie do kostek. Skały są porośnięte glonami, więc nie widać, z czego są zbudowane. Gdybyśmy jednak wyrwali jeden z głazów z nurtu rzeki, wynieśli go na brzeg i rozłupali, to naszym oczom ukazałby się piękny, ciemnoróżowy wapień, wypełniony szczątkami korali. Są to pozostałości budowli wznoszonych przez te zwierzęta, nazywanych może nieco na wyrost rafami. Rafy w morzach są tym, czym lasy na lądzie – biocenozami najbardziej złożonymi, o największej liczbie gatunków na jednostkę powierzchni. Środkowy (i początek późnego) dewon zaś był okresem największego rozwoju raf w historii Ziemi.

Kadzielnia/ autor: Sławomir Lamparski
Wzgórze Kadzielnia w Kielcach

Oprócz tworzących szkielet budowli korali i gąbek możemy znaleźć liczne przyczepiające się do nich ramienionogi. Niektóre z nich żyły w zagłębieniach szkieletu korali, inne przyczepiały się do ich powierzchni, jedne przy pomocy kolców, inne po prostu przyklejały się całą skorupką. Znajdziemy też trylobity i ślimaki.

Budowle pokrzywiańskie nie były zbyt duże, ale kilkadziesiąt kilometrów na południowy zachód, w Kielcach i okolicach, możemy znaleźć szczątki nieco młodszych (późnodewońskich) wielkich raf, które osiągały kilkadziesiąt metrów wysokości i rozciągały się na dnie morza na długości setek metrów. Takie konstrukcje, podobnie jak sąsiednie warstwy skalne, są zbudowane z wapienia, jednak ich twardość jest większa. Czasem może się więc zdarzyć, iż erozja wydobędzie je spod pokrywy otaczającej skały, pozostawiając wzgórze, którego kształt jest wiernym odpowiednikiem formy dawnej rafy. Takim wzgórzem jest Kadzielnia w Kielcach. Jeśli będziemy tam w pogodny, letni dzień, zastąpmy w wyobraźni błękitne niebo niebieską tonią wody. Wycieczka w czasie na dewońską rafę właśnie się rozpoczyna…

Dr Adam T. Halamski
Instytut Paleobiologii PAN
Co nowego w portalu

150 lat obserwacji przyrody w USA – wcześniejsze zakwitanie roślin
Projekt płazowy
Rośliny Świąt Bożego Narodzenia
Pomóż tworzyć fenologiczną mapę Polski, zostań obserwatorem przyrody !
Z cyklu "Botanika w literaturze i sztuce" - "Przedwiośnie" jako Zielnik Żeromskiego
Pytania do eksperta
Kto nas ustrzeże przed powodzią ?
Fiordy w pigułce
Namorzynowe puzzle
Flora dawnych Pienin
Rośliny Wielkanocy
W czerwcu czerwce na czerwcu
Tajemnice kwiatu paproci
Okolice Pomiechówka
Kolibry na Alasce czyli ciepłe nazwy - zimne adresy
Wyniki konkursu
Zwycięzcy Konkursu
Święto Niepodległości okiem botanika
Klimat a sezonowe opadanie liści
Dary Trzech Króli
Walentyki
Przebiśnieg – wiara w odrodzenie
Prima Aprilis
Pojezierze Gostynińskie
Lipa niejedno ma imię
Wrzesień, wrzosy i wrzosowate
Cena genów
Gorące puzzle
Endemity a relikty
Figa i jej słodkie tajemnice
Skrzydlate miasto
Akcja: czeremcha amerykańska
Tajemnice krypt jasnogórskich
Ziarno prawdy o orkiszu
Lecą, lecą... paździerze
Bagnica - jedyna w swoim rodzaju
O jemiole pod jemiołą
Jak sasanka została zawilcem
Święto Zmarłych
Andrzejki
Powsin zaprasza
Lato w Powsinie
Green Card
Powsin zaprasza na Piknik Naukowy
Rośliny owadożerne zapraszają do Powsina
Murawy kserotermiczne - czas żniw
Jesień w Powsinie
Pogromcy much zapraszają do Powsina
150 urodziny Marii Curie-Skłodowskiej w Powsinie - koncert wśród kwiatów
Na ratunek ptakom
Poznaj zieloną Warszawę - wycieczka z przewodnikiem
W poszukiwaniu utraconego krajobrazu
Niezłe Ziółka
Listopadowe botanizowanie
Zima w Powsinie
Szukamy wiosny!
Od prehistorii

Powstawanie kontynentów
Geologia ziem polskich
Temperatura
Wegetacja
Klimat a rozwój cywilizacji
Świadectwa
zmian klimatu


Geomorfologia - formy
Geomorfologia - regiony
Paleobotanika
Przyroda a klimat
Endemity a relikty
Zadania
Zostań
obserwatorem


Fenologia
Ochrona czynna muraw kserotermicznych
Porosty
Projekt płazowy
Mapa
Poradniki
Bioindykacja
i adaptacje


Bioindykacja
Adaptacje
Gry i zabawy
Zielniki

Jak wykonać zielnik?
Botanika w kulturze
Rok według roślin
Intrygujące rośliny
Konkurs
Gry i zabawy
Program

Ankieta - nauczyciele
Ankieta - uczniowie
Rozwijajmy razem portal
Uwagi - odpowiedzi
Kontakt

Słownik

Mapa serwisu

Szukaj

Partnerzy programu
Logo Fundusz
Logo Zielnik UW
Logo Biologia UW
Logo internet ART
Szkoła festiwalu nauki
© 2009 - 2019 Zielnik Wydziału Biologii UW; wszelkie prawa zastrzeżone